مسأله برخورد مسلمانان با دولت ايران و سرانجام پيروز شدن آنان بر حكومت ساسانى يكى از مسائلى بود كه عظمت و واقعيت اسلام را در نظر ايرانيان بهتر جلوه‏ گر مى‏ ساخت.
در روزگارى كه مسلمانان با دولت ساسانى مى‏ جنگيدند، كشور ايران با همه اغتشاشات و ازهم پاشيدگى‏ هايى كه داشت از نظر نظامى بسيار نيرومند بود. ايرانِ آن روز در مقايسه با مسلمانانِ آن روز قابل مقایسه نبود. در آن زمان دو قدرت درجه اول بر جهان حكومت مى‏ كرد: ايران و روم. ساير كشورها يا تحت الحمايه آنها بودند يا باجگزار آنها.

ايرانيان آن روز چه از نظر سرباز و اسلحه و وسايل جنگى و چه از نظر كثرت جمعيت و چه از نظر آذوقه و تجهيزات و امكانات ديگر، برترى فوق العاده‏اى نسبت به مسلمانان داشتند. اعراب مسلمان حتى با فنون جنگى آن روز در سطحى كه ايرانيان و روميان آشنا بودند، آشنا نبودند. اعراب فنون جنگى را به‏طور كامل نمى‏ دانستند، لذا احدى در آن زمان نمى‏ توانست آن شكست عظيم ايران را به دست اعراب مسلمان پيش بينى كند.

در اينجا ممكن است گفته شود كه علت پيروزى مسلمانان، شور ايمانى و هدفهاى روشن و ايمان و اعتقاد آنها به رسالت تاريخى‏شان و اطمينان كامل به پيروزى و بالأخره ايمان و اعتقاد محكم آنان نسبت به خدا و روز جزا بود.
البته در اينكه اين حقيقت در اين پيروزى خيلى دخيل بوده است حرفى نيست. فداكاريها و جانبازيهاى آنان و سخنانى كه از آنان در آن اوقات باقى مانده نشان مى‏ دهد كه ايمان آنان به خدا و قيامت و صدق رسالت نبى اكرم صلى الله عليه و آله و رسالت‏ تاريخى خودشان كامل بوده است؛ معتقد بوده‏ اند جز خدا را نبايد پرستش كرد و مللى را كه غير خدا را به هر شكل و هر صورت پرستش مى‏ كنند بايد نجات داد؛ براى خود رسالتى قائل بوده‏ اند كه توحيد الهى و عدل اجتماعى را برقرار كنند، طبقات مظلوم را از چنگ طبقات ستمگر رها سازند.

اما جيره خواران استعمار، ناجوانمردانه نهضت اسلامى را در رديف حمله اسكندر و مغول قرار مى‏ دهند.
اينها همه درست، ولى تنها قدرت روحى و ايمانى آنان كافى نبود كه چنين فتوحاتى نصيب آنها بشود. هرچه باشد محال است جمعيت كمى، آنهم با آن شرايطى كه گفتيم بتواند با حكومتى همچون حكومت ساسانى مقابله كند و آن را بكلى محو و نابود سازد. جمعيت آن روز ايران را در حدود 140 ميليون تخمين زده‏ اند كه گروه بى‏ شمارى از آنان سرباز بودند و حال آنكه تمام سربازان اسلام در جنگ ايران و روم به شصت هزار نفر نمى‏ رسيدند و وضع طورى بود كه اگر مثلًا ايرانيان عقب نشينى مى‏ كردند اين جمعيت در ميان مردم ايران گم مى‏ شدند، ولى با اينهمه حكومت ساسانى به دست همين عده براى هميشه محو و نابود شد!!!
پس علت اساسى شكست ايران را در جاى ديگرى بايد جستجو كنيم.

ناراضى بودن مردم‏
حقيقت اين است كه مهمترين عامل شكست حكومت ساسانى را بايد ناراضى بودن ايرانيان از وضع دولت و آيين و رسوم اجحاف آميز آن زمان دانست.
اين نكته از نظر مورخين شرقى و غربى مسلّم است كه رژيم حكومت و اوضاع اجتماعى و دينى آن روز به قدرى فاسد و خراب بود كه تقريباً همه مردم از آن ناراضى بودند.
اين نارضايى ناشى از جريانهاى چند سال اخير بعد از خسرو پرويز نبود، زيرا اگر روح مردمى به اساس يك رژيم يا يك آيين خوشبين باشد، نارضايى موقت سبب نمى‏ شود كه هنگامى كه دشمن مشترك رو مى‏ آورد آن مردم نجنگند. برعكس، اگر روح ملى زنده باشد هرچند اوضاع ظاهر خراب باشد، در اين گونه مواقع ملت خود را جمع و جور مى‏كند، اختلافات داخلى را كنار مى‏ گذارد و يكدست به دفع دشمن مشترك مى‏ پردازد، همچنانكه نظير آن را در تاريخ زياد ديده‏ ايم.
معمولًا هجوم دشمن سبب اتحاد بيشتر و از ميان رفتن اختلافات داخلى مى‏ شود، اما اين به شرطى است كه يك روح زنده در آن مملكت- كه از مذهب يا حكومت آنان سرچشمه بگيرد- وجود داشته باشد.

اجتماع آن روز ايران يك اجتماع طبقاتى عجيبى بود با همه عوارض و آثارى كه در اين گونه اجتماعات هست، تا آنجا كه حتى آتشكده‏ هاى طبقات مختلف با هم فرق داشت. فرض كنيد كه ميان ما مساجد اغنيا از مساجد فقرا جدا باشد؛ چه روحى در مردم بيدار مى‏ شود؟! طبقات بسته بود، هيچ كس حق نداشت از طبقه‏ اى وارد طبقه ديگر بشود، كيش و قانون آن روز هرگز اجازه نمى‏ داد كه يك بچه كفشدوز و يا كارگر بتواند باسواد بشود؛ تعليم و تعلم تنها در انحصار اعيان زادگان و موبدزادگان بود.

دين زرتشت در اصل هرچه بود، به قدرى در دست موبدها فاسد شده بود كه ملت باهوش ايران هيچ گاه نمى‏ توانست از روى صميم قلب به آن عقيده داشته باشد و حتى- آنچنانكه محققين گفته‏ اند- اگر هم اسلام در آن وقت به ايران نيامده بود، مسيحيت تدريجاً ايران را مسخّر مى‏ كرد و زرتشتى‏گرى را از ميان مى‏برد.

روشنفكران و باسوادان آن روز ايران و همچنين مراكز علمى و فرهنگى ايران آن روز را مسيحيان تشكيل مى‏داده‏ اند نه زرتشتيان. زرتشتيان آنچنان دچار غرور و تعصبهاى خشك و سنتهاى غلط بودند كه نمى‏ توانستند درباره علم و فرهنگ و عدالت و آزادى بينديشند. و در واقع مسيحيت بيش از زرتشتى‏گرى از ورود اسلام به ايران زيان ديد، زيرا زمينه بسيار مناسبى را از دست داد.
بى علاقگى مردم ايران نسبت به حكومت و دستگاه دينى و روحانيتشان، سبب مى‏ شد كه سربازان آنها در جنگها با ميل و رغبت عليه مسلمانان نجنگند و حتى در بسيارى از موارد به آنها كمك كنند.
ادوارد براون در جلد اول تاريخ ادبيات ايران، صفحه 299 مى‏گويد:
«اين مسأله (آيا اسلام به زور به ايران تحميل شده يا ايرانيان به رغبت اسلام را پذيرفته‏اند؟) را پروفسور آرنولد، استاد دارالفنون عليگره در كتاب نفيس خود درباره تعليمات اسلام به وجه بسيار خوبى ثابت نموده است. آرنولد به بى‏تابى موبدان بى‏ گذشت زرتشتى اشاره مى‏ كند و مى‏ گويد موبدان نه تنها نسبت به علماى ساير اديان بلكه در برابر كليه فرق مخالف ايران و مانويان و مزدكيان و عرفاى مسيحى (گنوستيك) و امثالهم تعصب‏ نشان مى‏ دادند و بدين سبب به شدت مورد بى‏مهرى و نفرت جماعات زيادى قرار گرفته بودند. رفتار ستمگرانه موبدان نسبت به پيروان ساير مذاهب و اديان سبب شد كه درباره آيين زرتشت و پادشاهانى كه از مظالم موبدان حمايت مى‏ كردند، حس بغض و كينه شديد در دل بسيارى از اتباع ايران برانگيخته شود و استيلاى عرب به منزله نجات و رهايى ايران از چنگال ظلم تلقى گردد.»

ادوارد براون سپس به سخنان خود چنين ادامه مى‏ دهد:
«... و مسلّم است كه قسمت اعظم كسانى كه تغيير مذهب دادند، به طيب خاطر و به اختيار و اراده خودشان بود. پس از شكست ايران در قادسيه، فى المثل چهار هزار سرباز ديلمى (نزديك دریای خزر یا مازندران) پس از مشاوره تصميم گرفتند به ميل خود اسلام آورند و به قوم عرب ملحق شوند. اين عده در تسخير جلولا به تازيان كمك كردند و سپس با مسلمين در كوفه سكونت اختيار كردند و اشخاص ديگر نيز گروه گروه به رضا و رغبت به اسلام گرويدند.»

قانون و آيين و حكومت ايران مقارن ظهور اسلام طورى بود كه قاطبه ملت ايران را وامى داشت براى متابعت از حكومت و آيين تازه‏اى خود را آماده كنند و به همين جهت بود كه وقتى ايران به دست مسلمانان فتح شد، مردم ايران علاوه بر اينكه عكس العمل مخالفى از خود نشان ندادند، خود براى پيشرفت اسلام زحمات طاقت فرسايى كشيدند.

آقاى دكتر صاحب الزمانى در كتاب ديباچه‏اى بر رهبرى مى‏گويند:
«توده‏هاى مردم نه تنها در خود در برابر جاذبه جهان بينى و ايدئولوژى ضدتبعيض طبقاتى اسلام مقاومتى احساس نمى‏ كردند، بلكه درست در آرمانِ آن همان چيزى را مى‏ي افتند كه قرنها به بهاى آه و اشك و خون خريدار و جان نثار و مشتاق آن بودند و عطش آن را از قرنها در خود احساس مى‏ كردند ...»
«توده‏ هاى نسل اول ايران در صدر اسلام، در برابر آرمان رهايى بخش‏ آيين نو نه تنها با شعارهاى تبليغاتى مردم فريب خوش ظاهر بى‏ باطن روبرو نگشتند، نه تنها فقط پيامبر اسلام بارها تصريح كرده بود كه «من انسانى همانند شما هستم» و يا «بين سياه حبشى و سيد قرشى جز به پرهيزكارى و تقوا تفاوتى وجود ندارد»، بلكه عملًا نيز روش حكومت خلفاى راشدين بويژه على را در حد خواب و خيال افسانه آميزى، بى پيرايه ‏تر از آنچه خود مى‏ خواستند و آرزويش را در دل داشتند ساده يافتند ... يكى از حساس‏ترين لحظات برخورد اين دو جهان بينى (برخورد سنت منحط ساسانى و آيين نو اسلام) را در بسيج على اميرالمؤمنين هنگام لشكركشى به شام با کشاورزان آزاد شده ايرانى شهر «انبار» بر ساحل فرات مى‏ يابيم.
اين برخورد موجب تقرير يكى از شيواترين و تكان دهنده ‏ترين خطبه ‏هاى على است كه از اين پيشواى بى‏ نظير تاريخ جهاندارى و سياست، براى هميشه براى عبرت رهبران آينده جهان بر جاى مانده است ... نيروى عراق به سوى شام بسيج كرده بود؛ دهقانان شهر زيباى انبار بر ساحل فرات به آيين ايران قديم صف بسته بودند تا موكب همايون اميرالمؤمنين را  استقبال كنند. چون نوبت رسيد پيش دويدند. على را كه از سربازان ديگر امتيازى نداشت با هلهله و شادباش و شادى تلقى كردند. آن پيشواى بزرگ از رسم تعظيم و تكريم ايرانيان نسبت به پيشواى خويش با بيانى پرلطف اينچنين انتقاد مى‏ كند: ... پروردگار متعال از اين عمل راضى نيست؛ در نظر اميرالمؤمنين هم سخت ناپسند و مكروه است، احرار و آزادگان نيز هرگز به چنين ننگى تن درنمى دهند ... فكر كنيد آيا خردمند خشم خداوند را به بهاى مشقت و زحمت خويش خريدار است؟ ...»
آقاى دكتر صاحب الزمانى  ادامه می دهد:
«در جنگهاى هفتصد ساله ايران و روم هيچ گاه چنين مسأله‏اى در برابر توده ‏ها مطرح نگشته بود. سياست خودكامه هر دو امپراطورى يكى بود: مردم براى رهبر، توده‏ ها فداى طبقات ممتاز   ... بارگاه بى ‏پيرايه على در كوفه قرار داشت و  ايرانيان با آن تماس نزديك داشتند. سادگى آن را تنها به وصف نمى ‏شنيدند بلكه به رأى العين با ديدگان خويش به خوبى مى ‏ديدند.
از اين رو اگر توده‏هاى ستمديده ايرانى بدين دعوت لبيك اجابت گفتند شگفتى ندارد.»

---

ارسال به شبکه های اجتماعی

نظر (0)

نام

ایمیل (اختیاری):

نظر

کوچک | بزرگ

من خوانده ام و قبول می کنم تمامی قوانین را.

ارسال نظر