می گویند عهدنامه سلمان فارسی، امان نامه است که پیامبر (ص) در سال نهم هجری به نفع خاندات سلمان صادر کرده است.

این عهدنامه حسب ادّعا به خطّ علی (ع) نوشته شده و عدّه ای از بزرگان صحابه آن را گواهی کرده اند.

متن این عهدنامه در مآخذ مختلف و متعدّد با تفاوتهایی در عبارات و اسامی شهود ضبط شده است. در مجمل التّواریخ و القصص (تالیف  520 ه ق) در ((فصل حوادث بعد از هجرت، السّنة الاولی)) متن این عهدنامه ذکر شده است، با مقدمه ای که خواندن آن مفید است:

و سلمان فارسی را برادرزاده ای بود؛ نام او ماهاذر بن فرّوخ بن بدخشان و تخمه ایشان به شیراز است، و عهدی دارند از پیغامبر، هم به خطّ امیرالمومنین علی بر ادیم سفید نوشته، و خاتم پیغامبر و ابوبکر و عمر و عثمان، و علی علیهم السّلام بر آنجا نهاده و اگرچه این عهد به سال نهم بود از هجرت بدین جایگاه ثبت کرده شد، تا از یک روی باشد.

مجمل التواریخ پس از ذکر متن عهدنامه، این اطلاع تاریخی را در اختیار قرار می دهد که در روزگار سلطان محمدبن ملکشاه (498-511 ه ق) شخصی که خود را از اعقاب سلمان می دانسته، عهدنامه مزبور را به ملکشاه ارائه کرده و مورد احترام قرار گرفت است. این خبر نشان می دهد که عهدنامه مورد نظر در آن روزگار مورد اعتنای مراجع رسمی بوده است:

و از آن پس، سلمان در خلافت عمر بن خطّاب، امیر مداین گشت، و به جایگاه کسری بنشست، چنانک گفته شود به جایگاه، و این عهد در دست فرزندان ایشان هنوز به جای است.
و پس شنیدم از معتمدی معروف،که از جمله ایشان یکی را به اشخاص (=تحت الحفظ)، در عهد سلطان محمد، رحمه الله علیه  به اصفهان آوردند از شیراز، به مبلغی مال و حوالتها که بر وی بود، پس از سلطان خلوت خواست و این عهد که ذکر کرده شده، همچنان برآدیم، سلطان را داد، تا بخواند، و آن را ببوسید، و بگریست، و این مرد را بسیار چیز داد، و به خانه خویش باز فرستاد، و آن را نسخت باز گرفت، و اصل به جایگاه بازدادند [مجمل التواریخ و القصص ص، 245]
در تاریخ گزیده نیز عهد نامه مذکور با اندکی تفاوت از جمله در ضبط اسامی شهود ذکر شد است، مستوفی از وجود طایفه ای از اکابر فارس، مشهور به "سلمانیان" خبر می دهد:
و سلمان را برادرزاده ای بود، نام او ماهادبن فرّخ بن بدخشان و تخم او به شیراز است و اکنون از اکابر فارس اند و [به سلمانیان مشهور] عهدنامه دارند، به خط امیرالمؤمنین علی، کرم الله وجهه، بر آدیم سفید نوشته [و مهرکرده به انگشتر پیغمبر و ابوبکر و عثمان] [تاریخ گزیده، ص 230]
وجود طایفه  "سلمانیان" درکازرون فارس،  واقعیتی تاریخی است. نویسند: فارسنامه ناصری، حاج میرزا حسن حسینی فسایی (متوفی ‏1316ه ق) وجود قبرستان «سلمانیان» را در ورزگار خود تآ یید می کند. بدین ترتیب این طایفه تا اوایل قرن چهاردهم معروف بوده اند.
در بعضی از کتابها نوشته اند که جناب خاتم انبیاء(ص) در اواخر زندگانی به اصحاب فرمود و خطی نوشتند و مزین به مهر مبارک داشتند که چون نواحی کازرون به دست مسلمانان مفتوح گردد، قبیله سلمان را از جزیه معاف دارند و سالها آن قبیله در مهد آسایش بودند.

بررسی اجمالی عهدنامه
بررسی کامل عهدنامه محتاج به مطالعات سندشناسی است. در اینجا تنها به ذکر نکاتی که در بدو امر به نظر می رسد بسنده می کنیم:
1-صحت سند مزبور، وابسته است به اینکه سلمان اهل فارس (شیراز) و مشخصا کازرون بوده و برادری در آن دیار داشته باشد. اغلب مدارک موجود به اصفهانی بودن و برخی به رامهرمزی بودن ایشان دلالت دارد. علی ای حال کازرونی بوده ایشان مورد اتفاق نیست.
2-اینکه پیامبر اکرم(ص) در سال نهم هجری سالها پیش از فتوحات اسلامی به فکر تنظیم چنین سندی افتاده باشد یا اینکه اصلاً جناب سلمان از پیامبر(ص) خواهش کرده باشد سندی را به نفع خاندان او حتی غیر مسلمان  تنظیم کنند، طبق روال عادی پذیرفته نیست لذا صاحب فارسینامه ناصری این موضوع را از باب (خرق عادت) و (خبر از آیند) عنوان کرده است.
3-مخدوش بودن امان نامه های مشابه که یهود و نصاری ادعای داشتن آن را داشته اند، سایه ای از بی اعتمادی بر این عهدنامه می افکند.
4-در متن سند، تاریخ (رجب سنة تسع من الهجرة) ذکر شده است. همان گونه که مصحح فاضل کتاب تاریخ گزیده در حاشیه همان صفحه متذکر شده اند: (تاریخ هجری به شهادت کلیه مورخین، در زمان عمر موسوم شده و قبل از آن وجود نداشته است) معقول نیست که در زمان پیامبر(ص) سندی با ذکر چنین تاریخی تنظیم شده باشد.
5-در متن سند عبارتی شداد و غلاظ در مورد خاندان سلمان حتی آنان که مسلمان نشده باشند ذکر شده از قبیل: (من اکرمهم فقد اکرمنی... و من آذاهم فقد آذانی و انا خصمه یوم القیامة، جزاء نار جهنم...) دشوار است پذیرفتن اینکه پیامبری که خداوندگار خرد و حکمت است چنین بگوید. اولاد و احفاد ادعایی سلمان، حتی آنان که قرنها بعد به دنیا می آیند چه ترجیح و خصوصیتی نسبت به سایر مسلمانان و غیر مسلمانان دارند؟ چنین عبارتی علی القاعده تنها در حق اولیای خدا و اهل عصمت امکان صدق دارد.
6- یکی از مواردی که خاندان  سلمان، حسب ادعای این عهدنامه  از آن معاف شده "جز ناصیه" است. جز ناصیه مثل بستن زنار و پوشیدن جامعه خاص، از کارهایی بوده که در دوره هایی از تاریخ در میان اهل کتاب متعارف بوده و آنان را در جامعه اسلامی از دیگران  متمایز می ساخته است. "جز ناصیه" چنان که از لفظ آن پیدا است، چیدن قسمتی از موی جلوی سر بوده است. مفهوم مخالف اینکه پیامبر(ص) خاندان سلمان را از این امر معاف کرده، آن است که انجام چنین عملی برای دیگر زرتشتیان و اهل کتاب لازم باشد و پیامبر(ص) نیز "جز ناصیه" را در زمان حیات خود بر اهل کتاب مقرر فرموده باشند، اما در زمان رسول الله (ص) چنین تکلیفی بر اهل کتاب وضع نشده بوده و این رفتار بعد از رحلت آن حضرت به وجود آمده است. گواه ما سخن فقیه جامع الاطراف و مسلطی چون شهید اول ( شهادت 786ه ق) در کتاب دروس است. او مدعی است که در ماخذ فقهی هیچ مستندی در این مورد یافت نمی شود [نفس الرحمان، ص44] این سخن بدین معنی است که این رفتار نه تنها در سنت رسول اکرم(ص)، بلکه در روایات، بر جای مانده از اهل بیت(ع) نیز سابقه ندارد و طبعا باید آن را از مقررات وضع شده توسط حکومت های بعدی و یا ناشی از عرف حاکم بر جامه در دوران بنی امیه به بعد دانست.
7- در متن عهدنامه مذکور عبارت عجیبی آمده است: (و انزل فی الوحی علی ان الجنة الی سلمان اشوق من سلمان الی الجنة) ظاهر این عبارت این معنی است که عبارت (ان الجنة...) آیه قرآنی است و به عنوان وحی بر پیامبر(ص)  نازل شده است! بنابر این آیه قرآن باید باشد!!
8- اسامی شهود در ماخذ مختلف، متفاوت است. شخص سلمان فارسی در برخی ماخذ جزو گواهان سند حضور دارند. نکته جالب ردیف شدن نام های ابوبکر، عمر و عثمان به عنوان شهود درکنار یکدیگر و به ترتبب خلافت است!
9 ‏. یک نکته هم در مورد عبارت منقول از فارسنامه ناصری قابل ذکر است. در این کتاب ضمن اشاره به خاندان سلمانیان کازرون،  شیخ ابواسحاق کازرونی از این قبیله و از خاندان سلمان شمرده شده است. به ادعای فارسنامه شیخ ابواسحاق، صدقات حضرت سلمان را که حسب  عهدنامه به قبیله سلمان تعلق می گرفته، از خلفای عباسی دریافت می کرده و در میان خاندان خود تقسیم می کرده است. درمورد ادعای فارسنامه این نکته فابل ذکر است که اگر شیخ ابواسحاق کازرونی (متوفی  426 ه ق) از اولاد و احفاد جناب سلمان بود، این نکته افتخارآمیز می باید در فردوس المرشدیه ذکر می شد. معنی نداردکتابی احوال و سیرت این شیخ عظیم الشأن نوشته شده از چنین نکته مهمی تغافل کند.
اما منشأ أدعای فار سنامه ناصری قابل تحقیق است و در فردوس المرشدیه می توان آن را جستجو کرد. در این کتاب، شجره نامه خرقه شیخ مرشد ذکر شده و این خرقه افسانه ای با شش واسطه به سلمان فارسی رسانده شده است [فردوس المرشدیه، ص24] می توان حدس زد که بعدها شجره نامه خرقه شیخ به خود او تعمیم داده شده، و  او از نسل سلمان فارسی دانسته اند!
اگر به کمک قراین ذکر شده و دلایل سندشناسه، ساختگی بودن این عهدنامه محرز شود، سوال بعدی این است که چه کسی یا کسانی آن را جعل کرده اند؟
بدیهی است کسانی دست به این کار زده اند که می توانسته اند از مزایای آن بهرمند شوند اینها طبق عهدنامه دو گروه بوده اند:
1-مسلمانانی که خود را فرزندان سلمان می دانسته اند،
2-جمعی از غیر مسلمانان که این ادعا را داشته اند.
همین دو دسته سند امان نامه مورد بحث را در طول تاریخ در میان خود حفظ کرده اند. در حال حاضر نسخه کهنی از عهدنامه در کتابخانه پارسیان هند نگاه داری می شود. اسفندیار بن رستم پارسی الله آبادی کشمیری از زردتشتیان هندی در سال 1320 هجری قمری متن این عهدنامه را در کتاب عین الاحسان منتشر کرده است. در حالی که تقریباً 50 سال قبل از آن، به سال 1851م  سه عهدنامه با این مضمون، همراه با ترجمه فارسی و گجراتی در هندوستان منتشر شده بود.
همچنین مرحوم محمود شهابی در کتاب الاسلام و الشیعة ضمن اشاره به متن این عهدنامه، از دیدار با فردی زرتشتی خبر می دهد که ادعا می کرده از عقاب آل سلمان است.
نتیجه:
1-از قرنها پیش متن هایی با محتوای تقریبا واحد، منسوب به پیامبر(ص) و احیانا با خطی منسوب به علی(ع) در کتب مختلف ذکر شده که مشتمل است بر امان نامه مورد بحث، این متن ها در عین حال مشابهت هایی دارد با فرمانها و عهدنامه هایی که یهود و نصاری ادعا کرده اند از رسول اکرم(ص) در اختیار دارند، خاندانی معروف به "سلمانی" در کازرون وجود داشته و به واسطه انتساب به سلمان فارسی مورد احترام بوده اند.
2-این خاندان سند مورد بحث را در اختیار داشته  و در مواقع لزوم ارائه می کرده و از مزایای آن برخوردار بوده اند.
3-وجود پاره ای از ابهامات جدی پذیرش اصالت این سند را دشوار ساخته است.

---

ارسال به شبکه های اجتماعی

نظر (0)

نام

ایمیل (اختیاری):

نظر

کوچک | بزرگ

من خوانده ام و قبول می کنم تمامی قوانین را.

ارسال نظر