مهم‏ترین رویداد تاریخ کهن ایرانیان که نقطه عطفی در تحولات سیاسی و اجتماعی این سرزمین به شمار می‏آید، ظهور اسلام و ورود همسایگان عرب با بیرق دین جدید به سرزمین ایران بود. اعراب نو مسلمان به فرماندهی سعدبن ‏ابی‏ وقاص، سپاه ساسانی را که بیش از چهارصد سال بر این سرزمین فرمانروایی کرده بود، شکست داده و فاتحانه وارد مدائن شدند. از این پس، ایران ضمیمه سرزمین‏های خلافت گردید و بخشی از جهان اسلام به حساب می‏آمد. این رخداد، اولین تصادم میان فرهنگ ایرانی آریایی و فرهنگ سامی بود که محملی از آیین جدید به همراه داشت.

بنابراین، هویت ایرانی در قرون اولیه اسلامی از دو آیین مایه گرفت: آیینی از گذشته باستانی‏اش که آمیزه‏ای از ادبیات و فرهنگ و روح ایرانی بود و دین جدید که دگرگونی ژرفی را در فکر و فرهنگ و هویت ایرانی به وجود آورد.
این آمیزه جدید، نسل نوینی ساخت که اگرچه «ایرانیت» را در عمق روح خود نگاه داشت و دین جدید را در درونی‏ترین لایه‏های خود پذیرا شد، اما آن را مغایر با دین جدید ندید؛ آتشکده ‏ها (که محل عبادت زرتشتیان بود) تبدیل به مسجد گردید، نمازها و نیازها تنها تغییر شیوه دادند و حتی در جاهایی نماز به زبان فارسی خوانده شد، نام‏ های قدیمی جابه جا گردید و رسم ‏های کهن چون نوروز و سده و مهرگان و غیره برجای ماندند، سبک معماری بناهای ساسانی متروک نشد، و موسیقی باربدی و نکیسایی نیز نشانه ‏هایی از خود برجای نهاد. بالاخره این که ایران پیش از اسلام با تغییراتی در کالبد خود، روح خود را سازگار با ایران بعد از اسلام یافت.

به هر روی در دو قرن اول اسلامی، پس از یک دوره پرتلاطم، هویت ایرانی دچار چالش گردید و در یک بحران عمیق فرو رفت. در این میان، تلاش هوشمندانه ایرانیان که بر یک محمل پویای فرهنگی استوار بود، نوعی همزیستی و آشتی میان فرهنگ دیرینه خود با دین جدید یعنی اسلام ایجاد کرد، از همان ابتدا سه گرایش از سوی ایرانیان بروز کرد:

یکم، مربوط به ملی‏گرایان ایرانی و ضدعرب بود که از شکست ایران از اعراب احساس حقارت می‏نمودند و برای جبران آن، هر آنچه را که مربوط به عرب بود، نفی می‏کردند. افراطی‏ترین و لجوج ترین افراد این گروه حتی با اسلام ـ به سبب منشأ عربی‏اش ـ مخالف بودند. دبیرانی که رسوم ساسانی را لازمه دبیری می‏دانستند، از این گروه ‏اند.

دوم، به گرایش نوابغ خود باخته ای چون بخاری، طبری، غزالی، خواجه نظام الملک، خواجه رشید، حمداللّه‏ مستوفی و راوندی می‏توان اشاره کرد که مقهور و مغلوب شریعت و عربیت تسنن بودند و اصالت ایرانی خویش را تماما انکار کرده و هویت عربی می‏جستند و حتی برای خود، شجره‏نامه عربی می‏ساختند! آنان هر آنچه بوی ایران قبل از اسلام داشت، نفی کردند و متاسفانه علیه قهرمانان آیینی و ملی ایران دشنام ‏ها روا می‏داشتند و یا می‏گفتند:

نوروز از آن جهت بی‏اعتبار و ممنوع است که عرب آن را به رسمیت نشناخته و آن را جشن ویژه مجوس می‏داند.

سوم، گرایش بسیاری از بزرگان علم و ادب ایرانی است که تلاش کردند با پذیرش و حتی ترویج اسلام، حساب دین جدید را از عربیت آن جدا سازند. آنها سلطه اعراب بر ایران را واقعه تلخی می‏دانند، ولی معتقدند اگر ایرانی استقلال و زبان و فرهنگ و دین قبلی خود را از دست داد، در برابر، چیزی را به دست آورد که تلخی آن شکست را جبران کرد. فردوسی از بزرگان چنین تفکری است که زبان فارسی را نجات داد. سنایی اصطلاحات و مفاهیم زرتشتی را وارد عرفان اسلامی کرد و سهروردی از حکمت‏های قبل از اسلام برای تدوین فلسفه اشراقی خود سود جست. (برای آشنایی با این سه گرایش، رجوع کنید به: علیرضا سالار بهزادی، «هویت اسلامی ـ ایرانی یا هویت اسلامی ـ عربی»، روزنامه خرداد، 12/5/78)

اگر چه گرویدن ایرانیان به اسلام، به دلایل سیاسی، اجتماعی و اقتصادی صورت پذیرفته است، اما خصلت روحی ایرانیان که گرایش به تسامح فرهنگی و به افکار و پدیده‏های نو است، نیز شرایط مناسب‏تری برای آمیزش میان اسلام و ایران پدید آورده است؛ از این رو برخی دلایل این گرایش برشمرده می‏شود:

1 ـ حضور ایرانیان در شبه جزیره عربستان یعنی زادگاه اسلام و آشنایی با دین جدید به انتشار آن در میان سایر ایرانیان یاری رساند. برخی از ایرانیان مانند سلمان فارسی که با وجود تاخیر چهارده ساله در گرویدن به اسلام، مقام پر ارجی نزد پیامبر صلی‏الله‏علیه‏و‏آله داشت و مورد اعتماد ایرانیان شبه جزیره بود تأثیر به سزایی در گرایش ایرانیان آن منطقه به اسلام بر جای گذاشت. ایرانیان زمانی که باشعارهای تازه‏ای همچون عدالت اجتماعی، برادری و برابری، رفع ظلم و تبعیض میان انسان‏ها و مبارزه با حکومت‏های جائر، آشنا گردیدند مانند سایرین به آیین جدید گرایش پیدا کردند.

رغبت ایرانیان به اسلام ـ که در آن زمان به موالی مشهور بودند ـ تا آن اندازه بود که پیامبر اکرم صلی‏الله‏علیه‏و‏آله درباره آنان می‏فرماید:

"آن که از روی میل و اشتیاق وارد اسلام می‏شود، بهتر از کسی است که از روی ترس وارد اسلام می‏گردد و این [اعراب] منافق، از روی ترس قبول اسلام کردند؛ ولی موالی (ایرانیان و ...) با میل و اشتیاق وارد اسلام شدند."

آموزه‏های دینی که ایرانیان را به آن متمایل ساخت سبب شد علاوه بر پذیرش اسلام، ایرانیان با توجه به سوابق فرهنگی و تاریخی خود در تأسیس و ترویج علوم اسلامی سهم به سزایی داشته باشند.

2ـ در پی‏نهضت زرتشت و به رسمیت شناختن این آیین توسط شاهنشاهی ساسانی، علاوه بر تقویت نظام کاستی (طبقاتی)، روحانیان بخشی از مقدسات آیینی شدند و بر طبقات ممتاز، نخبگان و رعایا سلطه و سیطره تام یافتند. اردشیر بنیان‏گذار حکومت ساسانیان با تمام نیرو از آیین زرتشتی دفاع کرد و آن را بر سرتاسر ایران حاکم ساخت، چرا که آن را برای وحدت ملی ایرانیان ضروری می‏دانست و از سوی دیگر به وسیله این آیین بردگان و کشاورزان را وادار ساخت تا با رضایت برای اربابان کار کنند. در واقع اعتقاد به آیین زرتشت با توجه به آموزه‏ های آن، برای توجیه نظام طبقاتی (کاستی) و تمرکز قدرت و حمایت از اشراف و زمین‏داران بزرگ به کار رفت. همین امر سبب تضادهای عمیق طبقاتی گردید و زمینه نارضایتی و شورش و اعتراض‏های عمومی را فراهم ساخت. ایرانیان به حکومت ساسانی چنان سوء ظن داشتند که حتی در مقابل تهاجم اعراب به ایران از خود تحرکی نشان ندادند. عبدالحسین زرین‏کوب در این زمینه می‏نویسد:

رژیم ساسانی به اندازه‏ای نزد عامه روستاییان و پیشه‏وران و اصناف منفور شده بود که حتی مصیبت تهدید بیگانه هم حس وفاداری به آن را در کسی تحریک نکرد. (عبدالحسین زرین‏کوب، تاریخ مردم ایران، از پایان ساسانیان تا پایان دیلمیان (تهران: امیرکبیر، 1368) ص 45.)
بی‏گمان سوءظن ایرانیان به آیین زرتشتی و حاملان آن یعنی موبدان، از بدگمانی آنان به حکومت سرچشمه می‏گرفت، چرا که موبدان با گستره نفوذی که در میان مردم داشتند، آنان را وادار به تبعیت از دولت می‏کردند و معترضان را کافر می‏پنداشتند. همین وابستگی دین و دولت به یکدیگر در زمان برافتادن حکومت ساسانیان، سبب برافتادن دین زرتشت که سخت به دولت وابسته بود، گردید. این گونه بود که ایرانیان از خود می‏پرسیدند که اگر شاهان و عالمان دینی، چنان که ادعا دارند، به مقتضای دین عمل می‏کنند، پس چرا این همه تبعیض و بیداد می‏کنند؟ در این جا بود که آیین جدید، سخن از برابری و وفاق می‏داد و ملاک برتری را فقط یک چیز می‏دانست: تقوا  «إنّ اکرمکم عنداللّه‏ أتقیکم».

بنابراین، ایرانی دیندار، زمانی که خود را فرودست می‏دید و درها به روی او بسته شد، به دنبال دری دیگر بود که آیین محمد صلی‏الله‏علیه‏و‏آله را به عنوان واکنشی علیه آیین اوستا پسندید، آیینی که شالوده حیات نظام استبدادی ساسانی بود و پشتیبان سلطه فرا دست‏ها.

3ـ مسأله دیگری که موجب گرایش ایرانیان به اسلام می‏شد، سرخوردگی آنان از حکومت رو به زوال ساسانی و نیز خستگی از جنگ بوده است. در این میان به جای جنگیدن با اعراب و دفاع از حکومت گرویدن به اسلام را ترجیح می‏دادند.

هرچند عده‏ای نیز که بیشتر در میان افسران و سربازان ایرانی بودند، با هدف ایجاد برابری اجتماعی و نظامی و اقتصادی با عرب‏ها به دین اسلام روی آوردند، اینان در پی کسب احترام به موقعیت‏های اجتماعی‏شان بودند و زمانی که عرب‏ها به وعده خود مبنی بر ایجاد تساوی اجتماعی عمل نکردند، همین مسأله موجب بی‏رغبتی آنان به دین جدید گردید.

بدین سان، اسلام بخشی از هویت ایرانی شد و پیوند وثیقی میان ایرانیت و اسلامیت ایرانیان برقرار گردید. این پیوند آن چنان بود که بسیار طبیعی و جزء سرشت فرهنگی ایرانیان شد به گونه‏ای که اغلب به این دوگانه اندیشی آگاه نبودند.

---

ارسال به شبکه های اجتماعی

نظر (0)

نام

ایمیل (اختیاری):

نظر

کوچک | بزرگ

من خوانده ام و قبول می کنم تمامی قوانین را.

ارسال نظر