چندی است در دنیای مجازی و رسانه ای، برخی مدعی می شوند که "اسلام با زور شمشیر به ایران آمد."
اما با بررسی های تاریخی به این نتیجه می رسیم که اتفاقا هرچه از ورود اسلام به ایران روزگار مى‏ گذشت، بر علاقه و ارادت ايرانيان نسبت به اسلام و بر هجوم روزافزون آنان به اسلام و ترك كيشها و آيينهاى قبلى و آداب و رسوم پيشين افزوده مى‏ شد.
بهترين مثال، ادبيات فارسى است. هرچه زمان گذشته است، تأثير اسلام و قرآن و حديث در ادبيات فارسى بيشتر شده است. نفوذ اسلام در آثار ادبا و شعرا و حتى حكماى قرون ششم و هفتم به بعد بيشتر و مشهودتر است تا شعرا و ادبا و حكماى قرون سوم و چهارم. اين حقيقت از مقايسه آثار رودكى و فردوسى با آثار مولوى و سعدى و نظامى و حافظ و جامى كاملًا هويداست.
در مقدمه كتاب احاديث مثنوى (تالیف مرحوم بدیع الزمان فروزانفر) پس از آنكه مى‏ گويد: «از قديم ترين عهد، تأثير مضامين احاديث در شعر پارسى محسوس است» و به اشعارى از رودكى استشهاد مى‏ كند، مى‏ گويد:

«از اواخر قرن چهارم كه فرهنگ اسلامى انتشار تمام يافت و مدارس در نقاط مختلف تأسيس شد و ديانت اسلام بر ساير اديان غالب آمد و مقاومت زرتشتيان در همه بلاد ايران با شكست قطعى و نهايى مواجه گرديد و فرهنگ ايران به صبغه اسلامى جلوه‏ گرى آغاز نهاد و پايه تعليمات بر اساس ادبيات عربى و مبانى دين اسلام قرار گرفت، بالطبع توجه شعرا و نويسندگان به نقل الفاظ و مضامين عربى فزونى گرفت و كلمات و امثال و حكم پيشينيان (قبل از اسلام) در نظم و نثر كمتر مى‏ آمد. چنانكه به حسب مقايسه، در سخن دقيقى و فردوسى و ديگر شعراى عهد سامانى و اوايل عهد غزنوى نام زرتشت و اوستا و بوذرجمهر و حكم وى بيشتر ديده مى‏ شود تا در اشعار عنصرى و فرخى و منوچهرى كه در اواخر قرن چهارم و اوايل قرن پنجم مى‏ زيسته‏ اند.»

تاريخ نيز نشان مى‏ دهد كه هرچه استقلال سياسى ايرانيان بيشتر شده، اقبال آنها به معنويات و واقعيات اسلام فزونى يافته است.
طاهريان و آل بويه و ديگران كه نسبتاً استقلال سياسى كاملى داشتند، هرگز به فكر اين نيفتادند كه اوستا را دوباره زنده كنند و دستورات آن را سرمشق زندگى خود قرار دهند، بلكه برعكس با تلاشهاى پيگير براى نشر حقايق اسلامى كوشش مى‏ كردند.

ايرانيان پس از صد سال كه از فتح ايران به دست مسلمانان گذشت، نيروى نظامى عظيمى به وجود آوردند. دستگاه خلافت اموى در اثر اجحافات و انحرافات از تعليمات اسلامى مورد بى‏ علاقگى عموم مسلمانان- بجز اعرابى كه روى تعصب عربى گام برمى‏ داشتند- واقع شد. ايرانيان با قدرت و نيروى خود توانستند خلافت را از خاندان اموى به خاندان عباسى منتقل كنند. قطعاً در آن زمان اگر مى‏ خواستند حكومت مستقل سياسى تشكيل دهند و يا آيين كهن خويش را تجديد كنند، براى آنان كاملًا مقدور بود ولى در آن وقت نه به فكر تأسيس حكومت مستقل در برابر دستگاه خلافت افتادند و نه به فكر تجديد آيين كهن زرتشت و دورافكندن آيين جديد.
ایرانیان تصور مى‏ كردند با تغيير خلافت از دودمانى به دودمان ديگر مى ‏توانند به آرزوى خود كه زندگى در ظل يك حكومت دينى اسلامى در پرتو قرآن كريم بود نايل گردند. تا آنكه دوره بنى العباس پيش آمد و از دودمان عباسى نيز ناراضى شدند.
در دوره بنى عباس جنگ ميان طاهربن الحسين و سپاه ايرانى به طرفدارى از مأمون از يك طرف، و على بن عيسى و سپاهيان عرب به طرفدارى امين از طرف ديگر واقع‏ شد. غلبه طاهر بن الحسين بر سپاهيان طرفدار امين بار ديگر نشان داد كه قدرت نظامى در اختيار ايرانيان است. در عين حال، در اين موقع نيز ايرانيان نه به فكر استقلال سياسى افتادند و نه به فكر اينكه دين اسلام را كنار بگذارند!!

ايرانيان هنگامى به فكر استقلال سياسى افتادند كه از حكومتهاى عربى و اينكه آنها يك حكومت واقعاً اسلامى باشند صددرصد مايوس شدند.
اما در عين حال تنها به استقلال سياسى قناعت كردند و نسبت به آيين مقدس اسلام سخت وفادار ماندند. اغلب ايرانيان در دوره استقلال سياسى ايران مسلمان شده‏اند. استقلال سياسى ايران از اوايل قرن سوم هجرى شروع شد و تا آن وقت هنوز بسيارى از مردم ايران به كيشها و آيينهاى قديم از قبيل زرتشتى و مسيحى و صائبى و حتى بودايى باقى بودند.
سفرنامه‏ هايى كه در قرن سوم و چهارم نوشته شده حكايت مى‏ كند كه تا آن زمانها در ايران آتشكده ‏ها و كليساهاى فراوان وجود داشته است، بعدها كم كم از عدد آنها كاسته شده و جاى آنها را مساجد گرفته است.
تاريخ نويسان اسلامى خاندانهاى چندى را از ايرانيان نام مى‏برند كه تا قرنهاى دوم و سوم، بلكه تا قرن چهارم هجرى همچنان به دين زرتشت باقى بوده‏ اند و در اجتماع مسلمانان، محترم مى‏ زيسته‏ اند و سپس آن دين را به دلخواه خود ترك كرده‏ اند. مى‏ گويند:
سامان جدّ اعلاى سامانيان كه از احفاد سلاطين ساسانى است و خود از بزرگان بلخ بوده است در حدود قرن دوم، و جدّ اعلاى خاندان قابوس كه آنها نيز حكومت و فرمانروايى يافتند در قرن سوم، و مهيار ديلمى شاعر زبردست و معروف ايرانى در اواخر قرن چهارم هجرى به دين اسلام گرويدند.
مردم طبرستان و قسمتهاى شمالى ايران تا سيصد سال پس از هجرت هنوز دين جديد را نشناخته بودند و با دولت خلفا به دشمنى برمى‏ خاستند. بيشتر مردم كرمان در تمام مدت خلافت امويها زردشتى ماندند و در روزگار اصطخرى (صاحب كتاب المسالك والممالك) زردشتيان فارس اكثريت را تشكيل مى‏ داده‏ اند. مَقْدِسى صاحب كتاب احسن التقاسيم نيز كه از مورخان و جغرافى نويسان بزرگ جهان اسلام است و خود به ايران مسافرت كرده است، در صفحه 39 و 420 و 429 كتاب خود از زردشتيان فارس و نفوذ بسيار آنها و احترام آنها نزد مسلمانان كه از ساير اهل ذمّه محترم‏تر بوده‏ اند ياد كرده است.
بنا به گفته اين مورخ، در جشنهاى زردشتيان در آن وقت همه بازارهاى شهر را آذين مى‏ بسته‏ اند و در عيدهاى نوروز و مهرگان، مردم شهر در سرور و شادى با ايشان هماهنگ مى‏ شده‏ اند. مقدسى در صفحه 323 احسن التقاسيم راجع به مذهب اهل خراسان مى‏ گويد: «در آنجا يهودى بسيار است و مسيحى كم و اصنافى از مجوس در آنجا هستند».

مسعودى مورخ اسلامى متوفّى‏ در نيمه اول قرن چهارم كه او نيز به ايران مسافرت كرده است و با اينكه ايرانى نيست به تاريخ ايران و آثار ايران علاقه خاصى نشان مى‏دهد در كتاب التنبيه و الاشراف صفحات 91 و 92 از خاندان محترمى از مردم اصطخر نام مى‏ برد كه كتاب تاريخ جامعى از دوره ساسانيان در دست داشته‏ اند و مسعودى از آن كتاب استفاده كرده است. مسعودى حتى نام موبد زمان خود را مى‏ برد. معلوم مى‏ شود موبد زردشتيان به اعتبار عده فراوان زردشتى شخصيت ممتازى به شمار مى‏ آمده است.
مسعودى در جلد اول مروج الذهب صفحه 382 تحت عنوان «فى ذكر الاخبار عن بيوت النيران و غيرها» از آتشكده‏ هاى زردشت ياد مى‏ كند. از آن جمله از آتشكده‏اى در «دارابجرد» نام مى‏ برد و مى‏ گويد: در اين تاريخ كه سال 332 هجرى است، آن آتشكده موجود است و مجوس آن اندازه كه به آتش آن آتشكده احترام مى‏ گزارند و آن را تعظيم و تقديس مى‏ كنند، آتش هيچ آتشكده ديگر را چنين تعظيم نمى‏ كنند.
اينها همه مى‏ رساند كه ايرانيان نه با شمشیر بلکه تدريجاً و به دلخواه اسلام را پذيرفته‏ اند و اسلام تدريجاً و مخصوصاً در دوره‏ هاى استقلال سياسى ايران بر كيش زرتشتى غلبه كرده است. عجيب اين است كه زرتشتيان در صدر اسلام كه دوره سيادت سياسى عرب است، آزادى و احترام بيشترى داشته ‏اند از دوره‏ هاى متأخرتر كه خود ايرانيان حكومت را به دست گرفته‏ اند. هر اندازه كه ايرانيان مسلمان مى‏ شدند اقليت زردشتى وضع نامناسبترى پيدا مى‏ كرد، و ايرانيان مسلمان از اعراب مسلمان تعصب بيشترى عليه زردشتى‏گرى ابراز مى‏ داشتند و ظاهراً همين تعصبات ايرانيان تازه مسلمان سبب شد كه عده‏اى از زرتشتيان از ايران به هند مهاجرت كردند و اقليت پارسيان هند را تشكيل دادند.

در اينجا بد نيست سخن مستر فراى، نويسنده كتاب ميراث باستانى ايران را از صفحه 396 آن كتاب نقل كنيم. او مى‏ گويد:
«از منابع اسلامى چنين برمى‏آيد كه استخر در فارس كه يكى از دو كانون‏ آيين زرتشتى در ايران ساسانى (كانون ديگرش در شيز آذربايجان) بود، در روزگار اسلام نيز همچنان شكوفان ماند. اندك اندك شبكه آتشگاهها با كم شدن زرتشتيان رو به كاستى نهاد. با اينهمه بيشتر مردم فارس تا قرن دهم ميلادى همچنان به آيين زرتشت وفادار ماندند و پس از آن تا روزگار كشورگشايى سلجوقيان در سده يازدهم باز گروه انبوهى زرتشتى در فارس مى‏ زيستند. شرح جالبى از پيكار ميان مسلمانان و زرتشتيان در شهر كازرون در زمان ابواسحاق ابراهيم بن شهريار الكازرونى كه بنيانگذار يكى از فرقه‏ هاى متصوفان است و در سال 1034 ميلادى درگذشته است، در دست داريم.
بسيارى از زرتشتيان به راهنمايى اين شيخ به اسلام گرويدند ولى از اين كتاب (كتاب معجم البُلدان ياقوت) و نيز از كتابهاى ديگر اسلامى چنين برمى‏ آيد كه موقعيت زرتشتيان همچنان استوار بوده است.

عامل كازرون در روزگار آل بويه كه از آنجا بر سراسر فارس فرمان مى‏ راند زرتشتى بود و «خورشيد» نام داشت. وى در ديده فرمانرواى بويهى شيراز چنان پايگاه بلندى داشت كه اين شاهزاده بويهى فرمان داد تا شيخ كازرونى نزد او برود و سرزنشهاى او را به سبب آشوبى كه براى مسلمان كردن مردم برپا كرده بود بشنود (ص 117- 121). مسلمانان و زرتشتيان دو گروه عمده فارسى بودند و مسيحيان و يهود بسيار اندك بودند.»

در صفحه 399 مى‏نويسد:

«هرچه بر دامنه انديشه‏ هاى اسلامى افزوده مى‏ شد جنبشهاى گوناگون مانند صوفيگرى و شيعيگرى رونق مى‏ يافت و در نتيجه پناهگاهى براى ايرانيانى كه نمى‏ توانستند از انديشه‏ هاى كوتاه و توسعه نيافته زرتشتى پيروى كنند پديد مى‏ آمد. هنگامى كه فرمانروايان ديلمى ايران به تشيع گرويدند و بخشهاى غربى ايران را از دست خليفه بدر بردند و سرانجام در سال 945 ميلادى (334 هجرى) بر بغداد دست يافتند، آيين زرتشت رو به زوال نهاد. ديگر آل بويه اسلام و زبان عربى را برگزيدند، زيرا كه اين هر دو جنبه بين المللى گرفته بود و حال آنكه زرتشتيان به محلات مخصوص‏ زرتشتى نشين رانده شده بودند. چنين مى‏ نمايد كه روى هم رفته آل بويه شيعى مذهب در برابر پيروان مذهبهاى ديگر مسامحه و بردبارى پيشه كرده بودند، زيرا خلفاى سنى و بسيارى از گماشتگان رسمى سنى مذهب را بر سر كارها بر جاى مى‏ گذاشتند. چنانكه گفتيم عامل زرتشتى كازرون نيز از جمله اين گونه كسان بود. اما آل بويه بيشتر دلبستگى به سنتهاى عربى خاندان على عليه السلام و فرهنگ اسلامى داشتند تا به سربلندى‏ هاى گذشته ايران؛ مثلًا عضدالدوله يكى از پادشاهان آل بويه در سال 955 ميلادى (344 هجرى) دستور داد تا كتيبه‏اى در تخت جمشيد به عربى بكنند.»

---

ارسال به شبکه های اجتماعی

نظر (0)

نام

ایمیل (اختیاری):

نظر

کوچک | بزرگ

من خوانده ام و قبول می کنم تمامی قوانین را.

ارسال نظر