برخی به ستیز میان فرهنگ ایرانی و فرهنگ اسلامی اشاره دارند و اسلام را بخشی از هویت ملی و فرهنگ ایرانی نمی‏دانند و یا هویت اسلامی ایران را به پرسش می‏گیرند که میان اسلام و ملیت ایرانی تعارض و تضاد است.

آنها میگویند که میان اسلام و ملیت ایرانی، تعارض و تضاد است. روشنفکران ایرانی باید بدانند که میان اسلام و ملیت ایرانی تعارض و تضاد است. اسلام یک دین بیگانه است؛ از آن سوی مرزها آمده، ... این تضاد موجود است و نمی‏شود آن را نادیده گرفت. این تضاد در طول تاریخ وجود داشته، راه چاره‏ای که می‏شود پیدا کرد، این است که بدانیم چگونه اسلام بر ایران مستولی شده ... مبانی و احکام این دین غیرایرانی است. باید به ایرانی فهماند به دلیل ماهیت و هویت بیگانه‏ای که دارد نمی‏تواند در سیاست و هویت ایران دخالت کند... .

افزون بر سخنان فوق که بی‏شک انگیزه‏های خاص سیاسی نیز در طرح آن دخالت دارد، بسیاری از خاورشناسان نیز تلاش دارند منازعات میان ایرانیان با اعراب در قرون اولیه اسلامی را به ستیز میان ایرانیان با آیین اسلام تفسیر کنند. تئودور نولدکه، خاورشناس معروف آلمانی، در اثر خود با عنوان حماسه ملی ایران که تتبعی است در شاهنامه فردوسی، زمانی که در باب «دین فردوسی» سخن می‏گوید، تلاش دارد دشمنی و تنفر فردوسی از عربان مهاجم را متوجه دین تازه آنان سازد. بدین ترتیب، هر آنچه که نشانی از مذهب فردوسی است، یا از آن تعبیری زرتشتی داشته و آن را ساخته دست دیگران می‏داند و یا این که اظهار می‏دارد:

"از طرف دیگر فردوسی مجبور بود که به خوانندگان مؤمن و مقدس خود، خویشتن را با ایمان‏تر از آن حدی که در واقع بود، معرفی نماید."

بنابراین با بزرگ ‏نمایی عشق و علاقه فردوسی به شاهان و پهلوانان ایران، هرچند ناچار است از خداپرستی و یکتاپرستی وی بگوید؛ اما معتقد است عقاید او ربطی به عقاید مسلمانان ندارد، این در حالی است که وی هیچ توجهی به عبارات بسیار صریح فردوسی در مدح پیامبر اسلام صلی‏الله‏علیه‏و‏آله و ائمه معصومین علیهم‏السلام نمی‏کند.

عده‏ای نیز اسلام را دین عربی می‏دانند و فتح ایران را پیروزی عنصر عربی بر ایران اعلام نموده و اسلام را روح عربی تعبیر می‏کنند که روح ایرانی در برابر آن واکنش نشان داد و تا جایی پیش می‏روند که تشیع را واکنش روح ایرانی در برابر اعراب معرفی می‏کنند. آنان برای اثبات ادعای خود، به نهضت‏های ملی ایرانیان در مقابله با حکام اموی و تلاش ایرانیان برای احیای زبان فارسی استناد می‏کنند.

با قطع نظر از اشکالات متعددی که به طور خاص در نمونه‏های پیش گفته وجود دارد، باید به زیرساخت‏های این انگاره توجه داشت، چرا که این رویکرد، فرض ابتدایی خود را بر پیوند تفکیک ناپذیر میان اعتقادات دینی و قومیت عرب، بناگذاشته است؛ بنابراین با بهره‏گیری از متون تاریخی، قیام‏های ملی ایرانیان و نهضت شعوبیه علیه اعراب را به مخالفت و مبارزه آنان با دین اسلام تفسیر می‏کند،

حال آن که به تعبیر علی شریعتی، نهضت شعوبیه، مقاومتی آگاهانه در برابر سیاست بنی‏امیه بود که تحقیر ایرانیان و برتری جویی عنصر عربی را دنبال می‏کرد.

به طور کلی نهضت شعوبیه بر سه اصل استوار بود:
اول، تفکیک اسلام از عربیّت که بعدها به صورت اصل مشترک همه نهضت‏های ایرانی درآمد؛
دوم، اثبات اصالت ملیت‏ها که از متن صریح قرآن استنباط می‏شد؛
سوم، تساوی و برابری میان عرب و عجم.

همان گونه که از ماهیت این نهضت‏ها برمی‏آید، اغلب از افراد مسلمان تشکیل شده و هدف آنان، استقلال سیاسی از دستگاه خلافت بوده است و در آن زمان نیز مخالفت با خلافت، به معنای مخالفت با اسلام به شمار نمی‏آمد.

فرض دیگری که می‏تواند اساس انگاره نخست باشد، اسلام آوردن اجباری ایرانیان است. پیش‏تر به عوامل گرایش ایرانیان و رغبت آنان به آیین جدید اشاره شد؛ اما مهم‏تر از آن، برشمردن خدمات علمی و فرهنگی بی‏شماری است که اندیشمندان و فرهیختگان ایرانی در شکوفایی و گسترش تمدن اسلامی بر عهده گرفتند.
ابن خلدون در این باره می‏گوید: از شگفتی‏هایی که واقعیت دارد، این است که بیشتر دانشوران ملت اسلام، خواه در علوم فرعی و چه در دانش‏های عقلی، به جز در موارد نادری، غیر عربند و اگر کسانی از آنان هم یافت شوند که از حیث نژاد عربند، از لحاظ زبان و مهد تربیت و مشایخ و استادان، عجمی هستند، ... چه ایرانیان به علت تمدن راسخی که از آغاز تشکیل دولت فارسی داشته‏اند، بر این امور (صنایع و پیشه‏ها) استوار و توانا بودند، چنان که صاحب صناعت سخن، سیبویه و پس از او فارسی و به دنبال آنان زجاج بود و همه آنان از لحاظ نژاد، ایرانی به شمار می‏رفتند... همچنین بیشتر دانندگان حدیث که آنها را برای اسلام حفظ کرده بودند ایرانی بودند یا از لحاظ زبان و مهد تربیت، ایرانی به شمار می‏رفتند و همه عالمان اصول فقه چنان که می‏دانیم و هم کلیه علمای علم کلام و بیشتر مفسران، ایرانی بودند و به جز ایرانیان، کسی به حفظ و تدوین علم قیام نکرد و از این رو مصداق گفتار پیامبر صلی‏الله‏علیه‏و‏آله پدید آمد که فرمود: «اگر دانش بر گردن آسمان در آویزد، قومی از مردم فارس بدان نایل می‏آیند و آن را به دست می‏آورند».
از عبارات ابن خلدون به روشنی پیداست که ایرانیان با اشتیاق به رونق و ترویج علوم اسلامی همت گماردند. از سوی دیگر، اعراب فاتح نیز هیچ‏گاه برای نابود کردن فرهنگ و آداب و رسوم ایرانیان تلاش نکردند. احیای زبان فارسی و خلق آثار گرانبهایی همچون شاهنامه، مثنوی، گلستان، دیوان حافظ و دیوان نظامی و صدها اثر ارزشمند دیگر، نشان از آزادی ایرانیان در حفظ فرهنگ و زبان و ترویج آداب و رسوم خود دارد و افزون بر آن، شاهدی گویا بر رغبت ایرانیان بر پیوند میان فرهنگ خود با دین اسلام می‏باشد، چرا که اغلب این آثار مملو از تحسین و ترویج ارزش‏های اسلامی است.

---

ارسال به شبکه های اجتماعی

نظر (0)

نام

ایمیل (اختیاری):

نظر

کوچک | بزرگ

من خوانده ام و قبول می کنم تمامی قوانین را.

ارسال نظر