با ظهور و گسترش تمدن جدید غربی که با پیشرفت علم و تکنولوژی و غوغای دنیای صنعتی، قدرت افسون کننده خود را به دیگران نشان می‏داد، دوران حیرانی و پریشانی ایرانیان بار دیگر آغاز شد.

فلسفه تمدن جدید با ایمان به عقل و تجربه، بر نگاهی تازه به جایگاه انسان در طبیعت استوار بود. دست‏آوردهای این تمدن که دگرگونی ژرفی در باورها و فرهنگ انسان اروپایی پدیده آورده بود، با شتاب فراوانی عالم‏گیر شد و به طور غافل‏گیرانه سایر جوامع را دستخوش تحول ساخت.

حال برای این که بدانیم چگونه جامعه ایرانی در واکنش به این تحولات دچار بحران شد، باید به دو عامل اشاره شود:
یکی، نظم سیاسی و پویایی درونی که گاهی بر اثر از بین رفتن آن و پیدایی زوال درونی، جامعه را به سوی تحجر و از خود بیگانگی می‏برد؛
دوم، فشار بیرونی که گاه توان سست کردن پویایی درونی را نیز دارد.

برخورد ایران با تمدن غرب اگرچه پیش از قرن نوزدهم آغاز شده بود؛ اما شکست در جنگ‏های ایران و روس و قراردادهای خفت‏بار ترکمن‏چای و گلستان که در آنها بخشی از خاک ایران در ازای حمایت از ادامه سیستم پادشاهی (قاجار) معامله شد، هویت دیرینه ایرانی-اسلامی دچار چالش گردید.

تحولاتی که در عرصه صنعت، به ویژه صنایع نظامی و اقتصادی پدید آمد، استقبال از دوران جدید را آغاز کرد. کم‏کم مفاهیم تجددگرایانه در عرصه فکر و اندیشه و به شکلی مقلدانه در عرصه کنش‏های نخبگان رسمی وارد شد. از این زمان به بعد، مداخلات سیاسی و اقتصادی اروپاییان، دولت قاجاریه را برانگیخت تا دستگاه دولتی را نوسازی و تقویت کنند. نفوذ غرب، محافل دولتی طبقه بالا را به اصلاح نهادهای نظامی و حکومتی به شیوه غرب متمایل ساخت. در همین زمان، مداخله اروپاییان، مقاومت‏هایی را از سوی علما که با نفوذ اجانب مخالف بودند، برانگیخت. نهضت تنباکو، آغاز چالش دین و دولت بود.

مشروطیت را باید نقطه عطف این تحولات دانست، چرا که به شکلی فراگیر و آگاهانه با پدیده تجدد رو به رو شد. پیامدهای مشروطیت به وضوح چالش میان هویت دینی جامعه ایرانی با مفاهیم غیرمذهبی غرب را آشکار ساخت. در ادامه، نوع سازمان سیاسی، قوانین غیرمذهبی، نهادهای قضایی و آموزشی غرب که دولت منحوس پهلوی جایگزین نهادها و تشکیلات مذهبی سابق کرد، مرحله تازه‏ای از تعارض میان تشکیلات مذهبی و دولت نوسازی شده ایران که مشروعیت خود را با تعابیر غیرمذهبی و ناسیونالیستی تعریف می‏کرد، پدیدار نمود.

با ورود اندیشه‏ها و باورهای غربی به عنوان سنت جهانی، هویت ایرانی دچار نابسامانی گشت. این نابسامانی زمانی عمیق‏تر شد که نخبگان رسمی و فکری چیزی را از غرب اخذ کردند و مسائلی را محصول تجدد می‏دانستند که تنها جلوه و ظواهر آن بود. این روند همه جنبه‏های زندگی این جامعه از جمله زندگی فکری و روشنفکری را در هم پیچید و به راهی انداخت که با سنت قدیم و رایج تفاوت داشت.

نظم سیاسی حاکم در دوره پهلوی، از یک سو به سبب فقدان مشروعیت به زور متوسل می‏شود و از سوی دیگر، برای رهایی از بحران هویت، نوعی ناسیونالیسم باستان گرایانه افراطی و تصنعی را ایدئولوژی خود قرار می‏دهد. (فولادوند، فاضلی، آریامنش، انصاری و ... تربیت شدگان و شستشوی مغزی شدگان آن مکتب و آن دوران بودند)
در میان نیروهای اجتماعی، توسل به ناسیونالیسم ضد استعماری و ضداروپایی، نظم سیاسی را بیشتر به چالش می‏کشاند. از این پس روشنفکران به دنبال بازسازی هویت ملی ـ تاریخی خود رویکردهای متفاوتی می‏یابند. برخی، ایرانی‏گری را به عنوان جایگزین ایدئولوژی اسلامی و تشیع مطرح می‏سازند. این نوع تلقی را در آثار کسروی و صادق هدایت می‏توان مشاهده کرد. عده‏ای نیز سخن از هویت ایرانی در قالب سوسیالیسم علمی رانده‏اند. اینان خود از اصحاب سوسیالیست هستند، نظیر ارانی، طبری و ملکی. برخی دیگر، با آینده نگری و ژرف بینی، هوشیارانه، با شناخت درست از جامعه ایرانی، به بازسازی هویت دینی همت گمارده‏اند. دیدگاه آل احمد تحت عنوان «غرب‏زدگی» به منزله نقد غرب و دفاع از سنت‏های دینی است. در کنار وی باید از مرحوم دکتر علی شریعتی نام برد که در برخورد با پدیده بی‏هویتی در جامعه آن روز، خود با طرح هویت دینی شیعی، از «بازگشت به خویشتن» سخن می‏گوید. همچنین دفاع استاد مطهری از هویت ایدئولوژیک اسلامی را در بسیاری کتاب‏ های وی می‏توان مشاهده کرد.

دسته اخیر که تلاش خود را معطوف به بازیابی هویت دینی کرده است، طیف گسترده‏ای از عالمان و اندیشمندان اسلامی را نیز شامل می‏شود. در میان این گروه، حضرت امام خمینی با تألیف کتاب کشف الاسرار، دفاع از هویت دینی را در اوائل دهه 1320 بر دوش گرفت. اما مهم‏تر از آن، برپایی نهضتی بود که سرانجام با تأسیس جمهوری اسلامی، بدیلی برای نظم سیاسی گذشته ارائه کرد؛ بنابراین از یک زاویه می‏توان گفت که انقلاب اسلامی پاسخی بود برای حل بحران هویت که جامعه ایرانی را عمیقا متأثر ساخته بود.

---

ارسال به شبکه های اجتماعی

نظر (0)

نام

ایمیل (اختیاری):

نظر

کوچک | بزرگ

من خوانده ام و قبول می کنم تمامی قوانین را.

ارسال نظر