با استقرار حاکمیت اعراب مسلمان بر مناطقی چون مصر، سوریه و مغرب، این سرزمین‏ها به رغم تمدن‏های دیرینه‏ای که داشتند، هویت و فرهنگ عربی را به طور کامل پذیرفتند و هم اکنون نیز بخش اصلی جهان عرب به شمار می‏آیند.
این وضعیت در سرزمین ایران پیامد دیگری داشت، چرا که با تسخیر ایران به دست اعراب، ایرانیان ضمن گرویدن به آیین اسلام، استقلال فرهنگی خود را حفظ کردند. با ظهور غزنویان و سلجوقیان، هر چند که اسلام به روایت اهل سنت در ایران ترویج شد، اما استقلال سلطان در مقابل خلیفه حفظ شد و رابطه میان آن دو، به یک رابطه تشریفاتی تبدیل گردید.

حکومت‏های ایرانی‏تبار نظیر سامانیان، صفاریان، دیلمیان که از قرن پنجم هجری پدید آمده بودند، با شعارهای برگرفته از آیین نو(اسلام) در تلاش برای به دست آوردن استقلال و بازسازی هویت جدید خود، موجی از جنبش‏های ایرانی را به راه انداختند. در کنار این امواج سیاسی، نهضت‏های ادبی و علمی نیز در گوشه و کنار فلات ایران پا به عرصه گذاشتند. مردانی نظیر ابوعلی سینا، ابوریحان بیرونی، عنصری، فرخی، فردوسی و سایرین با ترویج هنر، ادب و فلسفه و سایر علوم و فنون ایرانی، به آنها جان تازه‏ای بخشیدند.

این بازیابی هویت ایرانی مرهون خدمات متقابل ایرانیان و دنیای اسلام بوده است. به قول یکی از خاورشناسان، «ایرانیان بقایای تمدن تلطیف شده و پرورده‏ای به اسلام تحویل دادند که بر اثر حیاتی که این مذهب در آن دمید، جان تازه گرفت». مرتضی مطهری در کتاب خدمات متقابل اسلام و ایران، شرح مبسوطی از این خدمات را ارائه کرده است.

جنبش‏های ایرانی که از ابتدا با نهضت شعوبیه آغاز شد، حرکتی علیه عرب‏گرایی دولت‏های خلافت بود که به شدت ایرانیان را تحقیر و حتی تکفیر می‏کردند. خراسانیان که آغازگر چنین نهضتی بودند، ابتدا در کسوت نظامیان علیه امویان برخاستند و سپس با نفوذ در دستگاه عباسی، زمینه استقلال ایرانیان را فراهم ساختند.

پس از آن، یورش ویرانگر مغول، مبانی و چارچوب تمدن و فرهنگ ایران را یکسره دگرگون کرد. هجوم مغول نه تنها همه آثار مادی و فرهنگی چون کتابخانه‏ها، دارالتعلیم‏ها، شهرها و سدها را ویران ساخت، بلکه به نابودی نفوس به ویژه صنعت‏گران، اندیشمندان، ادیبان و صاحبان خرد و پیشه منتهی شد. در این جا بود که هویت ایرانی بار دیگر با چالشی سخت‏تر و مهلک‏تر از گذشته مواجه گردید؛ اما این وضع ادامه نیافت و پادشاهان مغول، راه و رسم خود را تغییر دادند. تساهل و سازگاری مذهبی مغولان، سبب شد مذاهب مسیحی و یهودی و بعضی از فرق اسلامی که گرفتار محدودیت‏هایی بودند، آزادی عمل بیشتری پیدا کنند؛ به ویژه تشیع که با فضای بازتری رو به رو شده بود، رشد و توسعه‏ای چشمگیر یافت. پیدایش حکومت‏های محلی شیعی مانند سربداری در سبزوار، سادات مرعشی در طبرستان، سادات آل‏کیا در گیلان، سادات مشعشعه در خوزستان و دیگر نقاط ایران، مبین همین واقعیت است.

در سده نهم هجری (پانزدهم میلادی) جنبش صفوی به صورت قدرت سیاسی نیرومندی ظهور کرد. آنان با اعلام وفاداری به مذهب تشیع، اولین دولت متمرکز و فراگیر ملی را پس از گذشت نهصد سال از ورود اسلام به ایران تأسیس کردند. صفویان با به رسمیت شناختن مذهب تشیع و گسترش آن در کل کشور، توانستند پس از چند قرن گسستگی سیاسی، وحدت و هویت سیاسی ـ ملی به ایران ببخشند.

---

ارسال به شبکه های اجتماعی

نظر (1)

نام

ایمیل (اختیاری):

نظر

کوچک | بزرگ

من خوانده ام و قبول می کنم تمامی قوانین را.

ارسال نظر